Auteur | Floris IV van Holland

Bij opgravingen rond het Binnenhof hebben archeologen de fundamenten blootgelegd van de oude Spuipoort, een stadspoort die in de late middeleeuwen toegang gaf tot het hart van de macht. De resten lagen eeuwenlang verborgen nabij het huidige gebouw van de Tweede Kamer der Staten-Generaal.

Voor mij, Floris IV van Holland, is het een merkwaardige gewaarwording. In mijn dagen was het hof nog jong en groeide het langzaam uit tot het centrum van bestuur. Dat latere generaties er poorten en grachten omheen bouwden, was slechts een kwestie van tijd. Macht vraagt om bescherming — en om duidelijke grenzen.

Een poort voor de uitverkorenen

De Spuipoort werd omstreeks 1352 gebouwd aan de zuidzijde van het Binnenhof, aan de oever van de buitenste gracht. Zij bestond uit twee slanke torens met daartussen een boogdoorgang. Wie daaronder door wilde gaan, betrad niet zomaar een binnenplaats, maar het centrum van het bestuur van Holland.

Niet iedereen kwam daar binnen

Zoals archeoloog Peter Stokkel het treffend verwoordt: “Onder deze poort liep vooral de elite. Het Binnenhof was de plaats waar besluiten werden genomen en waar de macht zetelde. Poorten waren daarom niet alleen bouwkundige werken — zij waren ook symbolen. Zij bepaalden wie welkom was en wie moest wachten.”

In de eeuwen die volgden werd de poort verschillende malen aangepast, totdat zij in 1861 werd gesloopt. Wat men boven de grond verwijderde, bleef echter onder de aarde bewaard: de funderingen van zware middeleeuwse bakstenen, de zogenoemde kloostermoppen.

Oude stenen, nieuwe technieken

Bij de huidige renovatie van het Binnenhof is men opnieuw op deze stenen gestuit. Zij liggen precies op de plaats waar een nieuwe entree van de Tweede Kamer zal verrijzen.

Doch men gaat niet achteloos te werk

De archeologen documenteren de resten zorgvuldig met moderne technieken, waaronder gedetailleerde 3D-scans. Zo kan elke steen exact worden vastgelegd voordat hij tijdelijk wordt verwijderd. Daarna worden de funderingsdelen opnieuw opgebouwd in de nieuwe entree van het Binnenhof.

Een bedachtzame werkwijze, want middeleeuws muurwerk verdraagt geen ruwheid. Elke kloostermop heeft eeuwenlang zijn plaats behouden; men wil haar niet door haastige handen laten zwerven.

Bron: Document voor een Monument, 19e-eeuwse reconstructie van de Spuipoort door J.J. Mesker.

De eerste poort in de laatste poort

En zo voltrekt zich een fraai schouwspel van geschiedenis en vernieuwing. Wanneer de renovatie voltooid is, zullen bezoekers bij de nieuwe toegang tot het Binnenhof opnieuw de contouren zien van de oude Spuipoort.

Een poort in een poort

Wat eeuwenlang verborgen lag onder straat en steen, zal weer zichtbaar worden voor het oog van de wandelaar. Voor de Haagse archeologen is dat een bijzonder moment — en voor mij evenzeer. Want waar men graaft in het Binnenhof, graaft men niet slechts in aarde, maar in acht eeuwen bestuur, macht en herinnering.

De stenen spreken weer. En wie goed luistert, hoort de echo van voetstappen die hier al zes eeuwen geleden onder een poort door klonken.

Beeld bovenaan dit artikel: RVB / Tineke Dijkstra, De resten van de Spuipoort aan de voet van de plenaire zaal Tweede Kamer vóór het uitnemen.

Auteur | Floris IV van Holland

Daar waar ambachtslieden steen voor steen werken aan de vernieuwing van het Binnenhof, hebben honderden halsbandparkieten hun intrek genomen. Men schat hun aantal op omstreeks zeshonderd vogels. Vooral in de schemering vullen zij de lucht met hun scherpe geroep en strijken neer rond de gebouwen van de Tweede Kamer der Staten-Generaal.

Snavels scherper dan men denkt

Sinds de steigers aan de gevel van Gebouw A zijn verwijderd, hebben de parkieten een nieuw speelterrein gevonden. Met opmerkelijke vasthoudendheid knagen zij aan geverfde kozijnen, stopverf, houten dakranden en zelfs aan vernieuwde voegen en dakbescherming.

Wat aanvankelijk slechts hinderlijk leek, werd al spoedig ernstiger. De vogels bleken namelijk ook een voorliefde te hebben voor de elektrische kabels van een torenkraan op de Hofplaats. Wanneer zulke kabels worden aangevreten, kan kortsluiting ontstaan — een risico dat men bij bouwwerkzaamheden onmogelijk kan dulden.

Herstelwerk is daarom onvermijdelijk, al valt de uiteindelijke schade nog moeilijk te berekenen.

Bron: RVB. Aangevreten kabel in torenkraan.

Een oud middel tegen een nieuw probleem

Toen ik in mijn tijd ten strijde trok tegen wild gevogelte dat te talrijk werd, deed men een beroep op een beproefd middel: de valk.

En zie — eeuwen later grijpt men opnieuw naar datzelfde instrument.

Op advies van Vogelbescherming Nederland en de Omgevingsdienst Haaglanden is een valkenier ingeschakeld. Dagelijks een roofvogel boven het Binnenhof om de parkieten te verjagen. Niet om hen te doden, maar om hen te herinneren dat hier een jager heerst in de lucht.

Het hof en zijn vogels

Zo toont de geschiedenis een aardige ironie. In mijn dagen hoorde de valk bij het hof als teken van macht en adel. Nu keert zij terug als beschermer van steigers, kabels en eeuwenoude muren.

Het Binnenhof heeft oorlogen, branden en politieke stormen doorstaan. Dat het nu ook een strijd voert met een zwerm felgroene parkieten, zou men bijna een voetnoot van de geschiedenis kunnen noemen.

Maar één ding is zeker: zolang de valk boven het hof cirkelt, is het hof niet zonder verdediging.

Auteur | Ferry Mingelen / Artist impressions | Absent Matter

Maar zo logisch was dat niet. Toenmalig directeur van het Rijksvastgoedbedrijf Pieter Dijckmeester had iets meer ambitie: “We wilden de generatie van nu kans geven iets te doen met deze superbelangrijke plek. Iets van zichzelf achter te laten van de 20e- of 21e-eeuw”. In zijn ogen was Pi de Bruijn toch te veel een man van de vorige generatie. Hij koos daarom aanvankelijk de vooraanstaande moderne architect Ellen van Loon. Toen hij dat hoorde had Pi volgens intimi tranen in zijn ogen. “Dat klopt, ik vond het zeer onaangenaam en ik begreep het ook niet”.  

Geliefd gebouw

De Kamer begreep het uiteindelijk ook niet. Van Loon tekende een vergaande herindeling van het Kamergebouw. De plannen moesten van hogerhand lang geheim blijven, maar toen ze uitlekten was het Binnenhof te klein. Zulke ingrepen had de Kamer niet bedoeld, dit was allesbehalve sober. Steen des aanstoots werd een bescheiden stukje groen langs de rand van het gebouw, dat in de verhitte discussie ineens tot tropische kantoortuin werd gepromoveerd. Ellen van Loon kon vertrekken, ze kreeg 2,7 miljoen mee voor haar inspanning. 

En toen kwam de droom van Pi de Bruijn toch uit, hij kreeg alsnog de opdracht: “De hele aanpak was onhandig, daar heb ik van geprofiteerd. De Kamer had zich er te weinig mee bemoeid, en toen de plannen uitlekten waren ze ongenadig kwaad. Ze hebben toen die tropische tuin als een politiek slippery deurmatje aangegrepen. De plannen van Van Loon waren te rigoureus, daar had niemand om gevraagd. Het is een geliefd gebouw. Dat moet je koesteren. We proberen zoveel mogelijk het gebouw het gebouw te laten”.

Het voorlopig ontwerp van het entreegebouw van Pi de Bruijn / de Architekten Cie. heeft een lichte en transparante vormgeving. 

Brede waardering

Bij de renovatie van het Binnenhof botsten met De Bruijn en Van Loon in feite twee stromingen in architectenland. Van Loon behoort tot de modernistische stroming die uitgaat van vernieuwing met simpele strakke vormgeving en de meer contextuele benadering van De Bruijn, waarin verschillende bouwstijlen worden gecombineerd. De Bruijn: “Ik was als jong architect ook een uitgesproken modernist, een echte believer, maar die stijl is niet altijd even gebruiksvriendelijk. Ik begon in de Bijlmer met die grote overzichtelijke huizenblokken van 9 verdiepingen hoog en flats zonder enige variatie. Maar Ik zag daar ook dat de bewoners daar niet altijd blij mee waren. Ik woonde met mijn gezin en twee kleine kinderen op de 8e verdieping. En als de liften te vaak kapot zijn en je met twee kinderen 9 etages omhoog moet, dan merk je dat het ontwerp toch minder handig is”.

In 1979 wint Pi de prijsvraag voor de eerste nieuwbouw en renovatie van de oude Tweede Kamer. Hij krijgt brede waardering voor zijn ontwerp.” Ik had toen al het talent goed te kunnen luisteren, meer dan collega’s had ik begrepen waar het om gaat in de Kamer. Ik kan dat zelf niet zomaar in woorden benoemen. Je kan aan Picasso ook niet vragen waarom hij een schilderij zo heeft geschilderd. Kijk maar, en als je het dan nog niet snapt… Noem het architecten-instinct”.

Het bovengrondse deel van de entree aan de Hofplaats is compact opgezet, waardoor op het plein ruimte ontstaat voor groen en een open, uitnodigende ontvangst. De feitelijke entree ligt ondergronds.

Aanhangers van het modernisme

Dat instinct werd door collega-architecten niet gedeeld. Er kwam veel kritiek uit architectenkring, de plannen van Pi de Bruijn waren in hun ogen te behoudend. ‘Maar de aanhangers  van het modernisme hebben’ verloren’, constateerde de prijswinnaar indertijd tevreden. ”Ik wil nu niet meer polariseren, afgunst speelde natuurlijk ook een rol. De architectenwereld is extreem kinnesinnerig als een onbekendere architect een belangrijke opdracht wint. Dat zou ik omgekeerd ook hebben”. 

De grootste veranderingen die hij in 1992 introduceert zijn de nieuwe plenaire vergaderzaal voor de Tweede Kamer en de centrale hal, de Statenpassage, die het gebouw van voor tot achter verbindt. “De oude vergaderzaal was voor de 150 Kamerleden echt te klein, ze moesten met zijn drieën in een krap bankje. De traditionele vakken rechts en links van de Voorzitter pasten ook niet meer bij de verdeling over de partijen. Ik weet het, sommige oud politici, zoals Wiegel, (oud VVD-leider) zijn nog steeds tegen, maar in alle Europese landen, behalve Engeland, zijn de vergaderzalen van het parlement halfrond. 

Net een klein stadje

De nieuwe vergaderzaal blijft dus zoals hij is, maar de belichting wordt verbeterd, dat is een gevoelig onderwerp. “Ja!, die is een doorn in mijn oog. Ik had een poëtische en dramatische sfeer in de plenaire zaal willen hebben. Het is tenslotte het belangrijkste theater in Nederland, een arena, waarin mensen elkaar met woorden bestrijden. Dat is drama. Dat moet niet de bleke belichting van collegezaal hebben, zoals nu. Ik zei dus in 1992 tegen de Kamer: We gaan het podium waar de sprekers staan krachtig in het spotlight zetten en dan de zaal relatief minder hard belicht, in halfduister. Nou, die term halfduister was een fantastische blunder van mij. De Kamerleden eisten dat ze allemaal in beeld kwamen met evenveel licht. De belichting wordt nu veel beter, met groepen lampen die je kan dimmen, daar kunnen ze naar hartenlust mee spelen. ” Gevoelig politiek puntje van de Kamer was ook dat het kabinet in het zogenaamde vak K te hoog zat, te dominant was. Dat bezwaar wordt nu verholpen. De vloer van de vergaderzaal gaat een beetje omhoog en vak K een beetje omlaag. Dat kon omdat de vloer toch open moest voor nieuwe technische installaties. 

Als je Pi vraagt waar hij het meest trots op is, dan noemt hij zonder aarzeling de Statenpassage. De grote centrale hal, met uitzicht naar alle kanten op de oude en nieuwe delen van het Binnenhof. “Het is de ziel van het complex. Het is zo belangrijk dat bezoekers die ervaring krijgen: ik ben nu midden in het parlementsgebouw. Het is net een klein stadje, het is geen bouwkundige eenheidsworst waar ze tegenaan kijken, al die verschillende bouwstijlen passen mooi bij onze politieke cultuur”. De hal wordt wel gezelliger. Er komen meer koffiezitjes her en der waar bezoekers en Kamerleden elkaar kunnen ontmoeten. 

De Tweede Kamer krijgt een nieuwe ondergrondse publieksentree. Het gebouw ontvangt nu circa 300.000 bezoekers per jaar; na de terugkeer naar het Binnenhof groeit dit naar ongeveer 500.000. Het ontwerp biedt extra ruimte om deze toename goed op te vangen.

Veranderende samenleving

De architect ontwierp de Statenpassage oorspronkelijk als een open passage vanaf de straat, waar burgers ongehinderd naar binnen konden om hun gekozen vertegenwoordigers te ontmoeten, zoals in het klassieke Athene. Maar helaas: ”In 1992 had ons land ons land had nog zijn onschuld, maar Deetman (toenmalig Kamervoorzitter) durfde die open passage niet aan wegens de mogelijke veiligheidsrisico’s. Hij had als minister van Onderwijs nare ervaringen gehad met studenten. Zo jammer, de open hal was echt sensationeel geweest. De latere Kamervoorzitter Jeltje van Nieuwenhoven wilde de zaak alsnog open gooien maar toen Fortuyn in 2002 werd doodgeschoten was de hele discussie voorbij. Ik heb dat gewoon moeten aanvaarden. Veiligheid is zo bepalend geworden, de samenleving is veranderd, daar kan ik ook niks aan doen. 

De Tweede Kamer trekt per jaar zo’n 350.000 bezoekers. Dat worden er naar verwachting 500.000.  Daaronder veel scholieren die zeker één keer het parlement zullen bezoeken. “Dat is erg belangrijk. Er zijn zoveel jonge kids die niet weten wat democratie is, dat krijgen ze niet van huis mee. En als ze hier een dagje hebben rond gelopen merk je toch dat ze er wat van opsteken”.  

Stevig huis

Een nieuwe publieksingang is dus hoog nodig. Ook in verband met de beveiliging. Politici worden de laatste jaren steeds vaker bedreigd. Daar is bij het ontwerp van de nieuwe publieksentree natuurlijk rekening mee gehouden. Die nieuwe ingang komt op de Hofplaats, nu nog een wat verloren hoek van het Binnenhof. Pi de Bruijn heeft in goed overleg met Tweede Kamer, Gemeente Den Haag en omwonenden een modern glazen paviljoen ontworpen, transparant en duurzaam. De Kamer wenste als hart van de parlementaire democratie, een waardige publieksentree. En natuurlijk mooi om te zien, want het wordt ook een belangrijke toeristische trekpleister van de stad. Onder de glazen overkapping leiden roltrappen en een lift naar de ondergrondse entree. ”We willen een gastvrije en integrale toegang, en tegelijk praktische binnenkomst procedure. Er komt een grote kelder met een Schiphol-achtige scan-straat, waarin alles en iedereen grondig wordt gecontroleerd, want het is geen sprookje dat er veiligheidsrisico’s zijn.” 

Volgens de laatste planning moet de hele renovatie in 2031 klaar zijn, terwijl de oorspronkelijke planning eind 2026 was. “De heropening wordt een feest, daar van ik van overtuigd. Ik hoop dat het gebouw ook zal bijdragen aan het aanzien van de Kamer. Het is een kwetsbaar instituut. Een stevig huis kan bijdragen aan de samenhang van het geheel.

Door landschapsarchitect Karres en Brands is rondom het gebouw een groene en prettige verblijfsplaats ontworpen voor bezoekers en inwoners van Den Haag.

In een exclusieve, gelimiteerde uitgave nemen we je mee naar de Trêveszaal: het hart van het Binnenhof en een krachtig symbool van vier eeuwen Nederlandse geschiedenis en staatskunst. Deze bijzondere ruimte, ontstaan tijdens de vredesonderhandelingen voor het Twaalfjarig Bestand met Spanje in 1608, ademt nog altijd de geest van diplomatie, macht en idealen.

Met deze uitgave eren we een plek waar de geschiedenis tot leven komt. Van vredesbesprekingen tot kabinetsvergaderingen: de Trêveszaal vormt het decor van onze nationale dromen – toen, nu en straks weer, wanneer de huidige renovatie voltooid is.

De Trêveszaal is het kroonjuweel van het Binnenhof – en dat wil wat zeggen, want het hele complex is indrukwekkend, en de interieurs zijn stuk voor stuk rijk gedecoreerd. Ooit straalde de zaal de kracht, moed en eenheid uit van de toenmalige Nederlanden. Vandaag de dag benadrukt ze het belang van decorum en gezag binnen onze parlementaire democratie. Toch blijft de zaal voor de meesten onzichtbaar – slechts een select gezelschap, waaronder de ministerraad en directe medewerkers, krijgt de kans haar van binnen te ervaren. Is het de statige sfeer die hen hun gezag en verantwoordelijkheid scherper doet voelen?

Dit boek brengt de Trêveszaal dichterbij. Het is in de eerste plaats een visuele belevenis: de camera heeft elk detail van haar weelderige schoonheid nauwgezet vastgelegd. Rondom dit beeldverhaal ontvouwt zich een vertelling – over de zaal zelf en over de Tachtigjarige Oorlog, de strijd tegen Spaanse overheersing die uiteindelijk leidde tot de verfraaiing van het Hofvijvercomplex aan het eind van de 17e eeuw.

We staan stil bij Daniël Marot, de Franse architect en decorateur die het Haagse stadsbeeld blijvend beïnvloedde. Hij maakte van de Trêveszaal een droom in Lodewijk XIV-stijl, vol allegorieën, hoofddeugden en vergulde pracht. De tekst maakt hier en daar zijsprongen naar verwante gebeurtenissen: van de schandalen rond Peter de Grote tot militaire ontmoetingen met Russische troepen – momenten uit de geschiedenis die direct of zijdelings verbonden zijn met deze plek.

49,95*
Beperkte oplage beschikbaar
Wees er snel bij!

*) Incl. BTW en verzendkosten

In Museum Bredius, een locatie om van te dromen, doordrenkt van historie – met uitzicht op het Binnenhof en op de Trêveszaal, liet geboren en getogen Hagenees Sjaak Bral – tijdens de boekpresentatie op Open Monumentendag 2025 – zijn Haagse licht ‘schène’ over de nieuwe uitgave van Document voor een Monument: Dromen in de schemer der eeuwen.

Volgens Sjaak Bral en de toegestroomde gasten “een waardevol monument en kleurrijke verrijking op ons Haags cultureel erfgoed!”

In deze exclusieve, gelimiteerde uitgave nemen we je mee naar het hart van het Binnenhof, de Trêveszaal een krachtig symbool van vier eeuwen Nederlandse geschiedenis en staatskunst. Deze bijzondere ruimte, ontstaan tijdens de vredesonderhandelingen voor het Twaalfjarig Bestand met Spanje in 1608, ademt nog altijd de geest van diplomatie, macht en idealen.

“De Trêveszaal is de trots van het Binnenhof. En dat wil wat zeggen, want het hele complex is het aankijken waard en de interieurs zijn niet alleen gevarieerd maar zonder uitzondering imponerend gedecoreerd.” – Ton Haak, Auteur

De Trêveszaal, vroeger de macht en kracht en moed en eenheid van de toenmalige Nederlanden uitstralend, functioneert nu vooral als onderstreping van het belang van decorum en gezag in de vaderlandse politiek. Daarom is het zo jammer dat de zaal door slechts enkelen ‘in het echt’ kan worden aanschouwd en beleefd. Die begenadigde enkelingen, dat zijn vooral de leden van de ministerraad (met hun directe medewerkers), want zij zijn het die daar vergaderen … is het omdat ze in dit decor zich extra bewust voelen van hun gezag en verantwoordelijkheid?

“Dit boek brengt de Trêveszaal dichterbij. Het is in de eerste plaats een visuele belevenis: mijn camera heeft elk detail van haar weelderige schoonheid nauwgezet vastgelegd – en laat details in de schilderijen zien die eerder onopgemerkt bleven.” – Dick Holthuis, Fotograaf

De nieuwste uitgave van Document voor een Monument, Dromen in de schemer der eeuwen laat ‘de gewone burger’ de Trêveszaal aanschouwen en meebeleven, want het is in de eerste plaats een beeldverslag. De camera heeft al het schoons dat in de Trêveszaal te ontdekken is minutieus vastgelegd. Om het beeld heen wordt een verhaal verteld, over de Trêveszaal zelf en over de tachtig jaar durende Nederlandse Opstand tegen de Spaanse overheerser, die de aanleiding was om de ontvangstzalen aan de kant van de Hofvijver aan het eind van de zeventiende eeuw een ‘opknapbeurt’ te geven. Aandacht wordt besteed aan Daniël Marot, de Franse architect en decorateur die zoveel van het uiterlijk en innerlijk van Haagse gebouwen bepaalde, en die van de Trêveszaal een ‘droom van een zaal’ maakte.

“Met deze uitgave eren we een plek waar de geschiedenis tot leven komt. Van vredesbesprekingen tot kabinetsvergaderingen: de Trêveszaal vormt het decor van onze nationale dromen – toen, nu en straks weer, wanneer de huidige renovatie voltooid is.” – Mizja Haak, Uitgever

49,95*
Beperkte oplage beschikbaar
Wees er snel bij!

*) Incl. BTW en verzendkosten

Vaderlijke bemoeienissen

Willem was de kleinzoon van de laatste stadhouder van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, die na de inval van de Fransen de Republiek moest verlaten. Willem was toen een driejarig jongetje en moest meevluchten met zijn ouders. Hij spendeerde het grootste deel van zijn jeugd in Berlijn. Pas in 1813; het moment dat de Fransen zich terugtrokken uit de Nederlanden, kon zijn familie terugkeren. Kort na terugkomst betrad zijn vader de troon, en zo werd Willem plotseling kroonprins. Willem was onwennig in zijn nieuwe positie, hij was per slot van rekening niet in de Nederlanden opgegroeid en voelde daardoor een afstand tot het volk. Ook bracht zijn troonopvolgerschap allerlei verplichtingen met zich mee en, wat erger was, vaderlijke bemoeienissen met de inrichting van zijn jonge leven. De vrijheidslievende Willem was bepaald niet blij met zijn nieuwe rol.

Langzaam vond Willem zijn draai in de nieuwe positie. Vooral in de Zuidelijke Nederlanden had hij het naar zijn zin. Het zat hem dan ook dwars dat het juist de zuidelijke provincies waren die in opstand kwamen tegen het koninkrijk en onafhankelijkheid eisten. De ontwikkelingen hadden tot gevolg dat de machtspositie van de koning werd ingeperkt en daarmee kon koning Willem I geen vrede hebben: hij trad af. Het was aan zijn zoon om koning Willem II te worden en die had, nu hij niet langer een bevoogde troonopvolger maar ’baas in eigen huis’ was, geen last meer van de hem eerder zo beperkende omstandigheden aan het hof. Het Nederlandse volk was trouwens blij met de nieuwe koning: Willems populariteit was heel wat groter dan die van zijn vader.

Recept voor slechte gezondheid

Al snel bleken de grondwetswijzigingen van 1840, die van na de afscheiding van de Belgen, onvoldoende en groeide in Nederland het verlangen naar vergaande veranderingen. Willem II moest niets hebben van deze vernieuwingsdrang en probeerde zich behendig om alle verzoeken en pleidooien daartoe heen te manoeuvreren. Dit lukte de charmante koning aardig, ware het niet dat hij te maken kreeg met onvermurwbaar doorzettende politici zoals Johan Rudolph Thorbecke en Dirk Donker Curtius. De een hoogleraar recht, de ander advocaat, schroomden niet om hun liberale gedachtengoed onder de bevolking uit te dragen en de koning onder druk te zetten. Er moesten flinke hervormingen worden doorgevoerd. De beide heren, die elkaar overigens niet echt mochten, onder andere omdat hun opvattingen over liberalisme soms ver uiteenliepen, werden bij het behalen van hun doel geholpen door de heersende onrust in Nederland, een dreiging van revolutie vanuit het buitenland, en bovendien door het karakter van Willem zelf. Want overal waar de koning kwam leken schandalen hem te volgen. Die verzwakten zijn onderhandelingspositie en dat in een tijd, dat het hem steeds duidelijker werd dat hij moest meebuigen om het volk te vriend te houden. 

De grondwetswijziging van 1848 kwam er, vooral door toedoen van Donker Curtius ook al was het Thorbecke die met de eer ging strijken. Een van de consequenties was dat koning Willem II geen zeggenschap meer had over wie er tot lid van de Eerste Kamer werd benoemd. Niet alleen zijn politieke macht was hem afgenomen, ook de relatie met zoon Willem, de troonopvolger, verslechterde als gevolg van de nieuwe grondwet. Dit alles zal niet hebben bijgedragen aan de gezondheid van de koning, die na 1848 snel achteruitging. Op 17 maart 1849 overleed Willem II.

Portret van koning Willem II. J.A. Kruseman (1804 – 1862), 1848. Collectie · Eerste Kamer der Staten-Generaal, Binnenhof, Den Haag.

Het staatsieportret

De tengere man die staat afgebeeld is zichtbaar gesteld op zijn machtspositie. In een decor waarin het vorstelijk rood als kleur overheerst, staat Willem, behangen met indrukwekkende medailles en omringd door symbolen van zijn koningschap, macht uit te stralen. Zijn werkelijke macht mag dan wel beperkter zijn dan hij eigenlijk wil, dat wil niet zeggen dat hij over zich laat lopen, zie hoe hij daar staat, een man om terdege rekening mee te houden, een ouderwetse vorst, een echte vorst. Met de woorden: ‘Ik kan niet bij u komen, daarom wil ik u mijn portret geven, dan ben ik altijd bij u’, schenkt Willem II het portret aan de Eerste Kamer. Symbolisch gezien houdt Willem dus wel degelijk daar in de vergaderzaal nog een oogje in het zeil.

Afscheid van zijn vertrouwde huiselijke omgeving

Op 21 december 2021 raakte koning Willem II alsnog het toezicht kwijt over de werkzaamheden van de Eerste Kamer. Zijn (letterlijk en figuurlijk zwaarwegend) portret werd door professionele kunstverhuizers uit zijn lijst gehaald, kundig verpakt en horizontaal uit het pand vervoerd naar een kunstdepot. Daar wordt het tijdens de werkzaamheden in de plenaire zaal veilig en in een stabiel klimaat bewaard. De Eerste Kamer heeft besloten om het complexe proces van een volledige restauratie van het grote portret en de eveneens imposante lijst te starten. Dat zal komende jaren worden uitgevoerd door een professionele schilderijen- en lijstenrestaurator. Als de renovatie van het Binnenhof is voltooid, komt ook Willem II weer terug op zijn vertrouwde plek.

Auteur | Ferry Mingelen

Wiegel oogt wat breekbaarder na een licht herseninfarct in augustus 2019, maar voor de rest lijkt hij onveranderd: zelfverzekerd, ijdel en met humor vertelt hij over zijn lange warme relatie met politiek Den Haag. De Nacht was zijn laatste politieke optreden. Zijn geest zweeft nog steeds boven het Binnenhof, maar feitelijk kwam hij nooit meer terug. In 2002 was er even sprake van dat hij premier in een kabinet met de LPF van Pim Fortuyn zou kunnen worden. “Pim had me dat gevraagd.” Maar dat ging door de moord op de LPF-leider niet door. “Ik ben de beste premier die Nederland nooit gehad heeft”, zegt Wiegel met zelfspot.

Het volledige artikel is gepubliceerd in Hofboek II – Gebruik van het Binnenhof.

Portret van Willem Frederik (1613 – 1664), graaf van Nassau-Dietz, 1632. Wybrand de Geest (1592 – 1661). Collectie · Rijksmuseum, Amsterdam.

Op jonge leeftijd maakte Willem Frederik deel uit van het leger van stadhouder Frederik Hendrik. Tijdens de slag om Hulst liet Willem zien hoe dapper hij was. Ook zijn oudere broer, Hendrik Casimir I, de stadhouder van Friesland, Groningen en Drenthe, liet zich van zijn moedige kant zien maar kwam daarbij jammerlijk om het leven. Dit bood kansen voor Willem Frederik: de noordelijke gewesten hadden een nieuwe stadhouder nodig. Een positie als stadhouder was echter geen uitgemaakte zaak. Stadhouder Frederik Hendrik, wiens streven was stadhouder van alle gewesten te worden, aasde ook op deze positie. Willem Frederik stak daar een stokje voor, hij was van mening dat het stadhouderschap over de drie gewesten ‘in de familie’ moest blijven en stelde derhalve zichzelf kandidaat voor de positie. Na een lange door beide partijen fel gevoerde campagne waren het enkel de Friezen die vóór Willem Frederik stemden. Dat stelde Frederik Hendrik niet tevreden; hij wilde de absolute macht over alle gebieden. 

De aanhouder…

Intussen had Willem Frederik zijn oog laten vallen op een van de dochters van Frederik Hendrik. Zijn huwelijkskansen waren gering zo lang hij niet in de gratie was bij Frederik Hendrik en diens echtgenote, Amalia. Hij ging een innige band aan met de zoon van Frederik Hendrik en Amalia, Willem II, om toegang te verkrijgen tot het stadhouderlijk paar en bij hen in de gunst te komen. Amalia zag Willem Frederik echt niet zitten en bovendien, als er gekoppeld moest worden hield zij de touwtjes liever zelf in de hand. 

Na het overlijden van Frederik Hendrik keerden Willem Frederiks kansen. Willem II werd stadhouder en kon, op eigen benen staand, zijn vriendschappelijke relatie met Willem Frederik weer oppakken. Vanaf dat moment ging Willem Frederik regelmatig bij Amalia op de koffie. Uit zijn dagboeken blijkt dat dit hem niet altijd even gemakkelijk afging: hij had het niet zo op Amalia en de onderhandelingen over het huwelijk verliepen stroef. Amalia was haar oude afkeer niet vergeten en was bovendien ontevreden over wat Willem Frederik haar dochter, en de Oranjes, nu eigenlijk te bieden had. 

Pas na het overlijden van Willem II, in 1650, verliepen de onderhandelingen soepeler. In het Eerste Stadhouderloze Tijdperk verminderde de machtspositie van de Oranjes. Uiteindelijk moest Amalia akkoord gaan met het huwelijk van haar dochter Albertine Agnes met Willem Frederik – de aanhouder won. 

Eerste vrouwelijke regent

Op vrijdag 24 oktober 1664, voordat een jachtpartij begint, controleert Willem Frederik in zijn werkkamer zijn twee vuurwapens. Een van zijn twee wapens blijkt niet goed te werken. Terwijl hij probeert het mankement te herstellen, gaat het wapen onverwachts af. De kogel verbrijzelt zijn kin, kaak, gebit en neus. Zes dagen later sterft hij aan zijn verwondingen. De familie besluit de wapens te bewaren en daarom herinneren die nu nog, in het Rijksmuseum, aan de ambitieuze Wilem Frederiks ‘knullige dood’. 

Amalia trad na zijn dood op als de voogd van hun zoon Hendrik Casimir II. Ze was de eerste vrouw die als regent het stadhouderschap op zich nam.

Auteur | Ferry Mingelen

Jan Terlouw (1931-2025) sprak er nog steeds met enige verbazing over. Hij studeerde wis- en natuurkunde, deed vanaf 1958 onderzoek naar kernfusie, maar koos in 1971 voor de politiek. “De voorspelling in 1959 was dat kernfusie over dertig jaar op aarde mogelijk zou zijn. Dat is nu in 2020 nog steeds de voorspelling. Ik had er wel genoeg van. Daar komt bij dat ik de oorlog bewust heb meegemaakt. De democratische rechtstaat verdient verdediging, dat zit diep in mij. Ik was politiek zoekende, maar toen werd D66 opgericht, links-liberaal, was dat precies wat ik zocht.”

“Naar een rustig plekje moest je vroeger zelf op zoek.”

Na een jaartje Gemeenteraad in Utrecht wordt Terlouw lid van de Tweede Kamer. Hij vond het ‘een enorme eer’ gekozen te worden en leert het politieke handwerk snel. “Ik werd gelukkig geen backbencher, want ik was de enige met verstand van milieu en energie. De vergaderzaal was kleiner dan ik had verwacht, heel intiem, met zijn drieën in een bankje. In de rij naast me zat Boer Koekoek, vond ik wel apart, al hebben we nooit een woord gewisseld. Wel met Marcus Bakker van de CPN, dat was een leuke man, alhoewel hij me hard kon aanpakken in het debat.”

Ruimtegebrek

Twee jaar later, in 1973, volgt Terlouw fractievoorzitter Hans van Mierlo op, na de verloren Kamerverkiezingen in dat jaar. “Dat was een moeilijke tijd. Voordeel was wel dat ik toen een eigen kamer kreeg, een enorme luxe. Voor die tijd zat ik met een paar mensen samen op een kamer. Vaak zocht ik dan elders in het gebouw een rustig plekje.” 

Al in 1970 schreven zes Kamerleden uit verschillende fracties (waaronder D66) een brandbrief aan het Presidium waarin zij klaagden over het ruimtegebrek. Het gebouw was gewoon te krap geworden door de uitbreiding van het aantal Kamerleden van 100 naar 150 in 1956 en de groei van het aantal medewerkers. Na veel discussie besluit de Kamer in 1976 definitief tot nieuwbouw. Het zal nog tot 1992 duren voordat het nieuwe gebouw, ontworpen door Pi de Bruijn, klaar is. 

Democratisch hart

Terlouw heeft zich in die jaren als Kamerlid en fractievoorzitter niet actief met de nieuwbouw beziggehouden. Hij was niet tegen renovatie, maar was tegelijk zeer aan de oude vergaderzaal gehecht. “Het centrale deel van mijn leven heb ik doorgebracht aan het Binnenhof. Dat is toch het democratische hart van Nederland. Als ik daaraan terugdenk zie ik nog die oude bankjes, de regeringstafel, de nachtelijke vergaderingen, die waren er zeker in de tijd van het kabinet-Den Uyl veel. Gelukkig had je toen de groene gordijnen achterin, daar kon je je dan even terugtrekken. Het was een fijne zaal. Als ik nu die huidige zaal zie, zoveel groter, dan denk ik wel eens ‘ik ben blij dat ik daar niet hoef te staan, zo met zijn allen naast elkaar bij de interruptiemicrofoons…’”.

In 1981 wordt Terlouw vicepremier en minister van Economische Zaken in het tweede kabinet-Van Agt van CDA, PvdA en D66. Door de slechte verhouding tussen premier Van Agt en vicepremier Den Uyl, valt dat kabinet al binnen een jaar. Terlouw kijkt er zonder vreugde op terug. “Ik had weinig plezier in het regeren, het was de slechtste tijd van mijn leven. Mijn grootste fout is dat ik dat kabinet mogelijk heb gemaakt. Den Uyl onder Van Agt, dat kon helemaal niet. Die eindeloze vergaderingen in de ministerraad. Van Agt, Den Uyl en ik zaten daar naast elkaar. Vanaf het begin draaide Den Uyl zich naar van Agt toe en zag ik alleen nog zijn rug. Ik had aan de andere kant van de tafel moeten zitten, tegenover hen, maar ja, dat is de vaste plek van de minister van Financiën. Als vicepremier had ik die plek moeten opeisen.” 

Niet voor comfort Kamerleden

Terlouw verlaat in 1982 het Binnenhof, zit negen jaar in een internationale functie in Parijs en is Commissaris van de Koningin in Gelderland. In 1999 keert hij terug op het Binnenhof als lid van de Eerste Kamer. “Ik vond dat serene sfeertje weldadig.” In 2003 verlaat hij definitief het Binnenhof.

De discussie over de huidige renovatie volgt hij op afstand. Hij ergert zich echter wel aan het gezeur over de oplopende kosten. “Het moet een mooi luxueus gebouw worden, heel duurzaam met een eigen energievoorziening, zonnepanelen, aardwarmte, noem maar op. Een voorbeeldgebouw met goede publieke voorzieningen. En dat kost dan maar extra. Je doet het voor de komende 100 jaar, je doet het niet voor het comfort van de Kamerleden. Mensen accepteren niet snel salarisverhogingen voor Kamerleden, dat vinden ze toch allemaal nietsnutten, maar dit gebouw is van iedereen, het is de vlag op de democratie.”

Dit artikel is eerder ook gepubliceerd in Hofboek II – Gebruik van het Binnenhof.

Michiel de Ruyter en Jan Kompany, 1664. Johannes Hinderikus Egenberger (1837 – 1897). Collectie Amsterdam Museum. 

In de zeventiende eeuw worden zelden mensen van kleur in staatsieportretten opgevoerd, maar ze worden wel degelijk afgebeeld op in die tijd modieuze schilderijen; want hun donkere huid contrasteert zo mooi met de witte huid en laat de met hen afgebeelde Europese vrouwen goed uitkomen. Zo verhoogt de Afrikaanse bediende de status van de witte persoon. Op dit schilderij is dat echter niet het geval. De Afrikaanse man, hier te zien, is Jan Kompany over wie verder heel wat minder bekend is dan over zijn jeugdvriend De Ruyter. 

In biografieën van De Ruyter komt Kompany wel voor. Zo weten wij dat deze ontmoeting plaatsvond bij Goeroe, en dat zij elkaar kenden van hun jeugd in Vlissingen, waar Jan Kompany tot het christelijke geloof werd bekeerd.

Het schilderij is niet gemaakt in de tijd dat De Ruyter en Kompany leefden, het dateert uit de negentiende eeuw. In die eeuw en ook in de eerste helft van de twintigste eeuw speelden imperialistische dromen bij een groot deel van de Nederlandse bevolking. Helden uit de Nederlandse koloniale geschiedenis werden verheerlijkt en zij herleefden in boeken, prenten en schilderijen. De veroveringsreizen van Michiel de Ruyter kregen veel aandacht; vandaar dit schilderij van de held met zijn Afrikaanse vriend.

Michiel de Ruyter wordt dodelijk gewond in de slag bij Etna, 1676. Nicolaas Pieneman (1859 – 1863). Collectie · Amsterdam Museum.

De held kwam aan een hardhandig einde

Admiraal De Ruyter was al ver in de zestig toen hij gevraagd werd om Spanje, destijds Nederlands bondgenoot, te steunen in de strijd tegen de Fransen. Hij liet zich overhalen, ook al kreeg hij de beschikking over slechts een kleine vloot. De slag tegen de Fransen werd zijn noodlot. Chaos overheerste op de frisse lentedag in 1676 toen een Franse kanonskogel zeeheld Michiel de Ruyter dodelijk verwondde. Het schot verbrijzelde zijn linkerbeen en sloeg een deel van zijn linkervoet weg. 

De Ruyter was allesbehalve zeker geweest van zijn behouden terugkomst. In zijn dagboek staat te lezen dat hij bereid was zijn leven te wagen voor het vaderland. De zeeslag tegen de Fransen, bij Etna, werd zijn laatste gevecht, de zeventien gebrekkige Nederlandse schepen maakten geen kans tegen een Franse vloot van dertig goedbewapende oorlogsbodems. Even leek het erop dat zijn wonden goeddeels geheeld konden worden. De Ruyter zelf schreef nog aan zijn vrouw: ‘Het staat God lof met de wonden en de fracturen naar de tijd tamelijk wel …’. Echter, na enkele dagen bleek Gods lof toch niet voldoende en traden er infecties op die de dood van admiraal De Ruyter tot gevolg hadden. Hij stierf de heldendood.