13 mei 1619: Van Oldenbarnevelt onthoofd en begraven onder de Hofkapel

De in 1547 in Amersfoort geboren Van Oldenbarnevelt had, ondanks zijn niet-adellijke afkomst, een glansrijke politieke carrière. Hij ging de geschiedenisboeken (en sinds 2020 de Canon van Nederland!) in als raadpensionaris van de Staten van Holland, vertrouwenspersoon van Willem van Oranje en na diens moord de mentor van Maurits van Oranje, tweede zoon van Willem. Hij stond als het ware aan de wieg van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, een staatsvorm die in een tijdperk waar vorsten juist steeds meer de absolute macht kregen zeer ongewoon was. Hoewel de samenwerking tussen Van Oldenbarnevelt en de twintig jaar jongere Maurits aanvankelijk prima verliep, zorgde onder andere de Slag bij Nieuwpoort en later ook het Twaalfjarig Bestand voor de nodige onenigheid met als dramatisch dieptepunt de veroordeling en onthoofding van Van Oldenbarnevelt in 1619.

Auteur | Kristel Buijinck

Het lichaam van Van Oldenbarnevelt is nog diezelfde dag bijgezet in het familiegraf van zijn schoonzoon Cornelis van der Mijle in de grafkelder onder de Hofkapel aan het Binnenhof. Later zijn hier zijn dochter Geertruid, zijn zoon Reinier van Oldenbarnevelt en zijn schoonzoon Cornelis ook bijgezet. Volgens haar testament ligt Oldenbarnevelts vrouw, Maria van Utrecht er ook, maar dat is niet zeker.

Beeld ↑ Oldenbarnevelt verneemt zijn doodvonnis, 1619, Paul Tetar van Elven, naar Willem Hendrik Schmidt, 1850 — Collectie · Rijksmuseum Amsterdam.


Is de renovatie van het Binnenhof dé gelegenheid om ook archeologisch onderzoek in de Hofkapel te doen?

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed voerde in 2019 verkennend onderzoek uit naar de vraag of het graf zich nog steeds op het Binnenhof bevond en of het gevonden kon worden. Verscheidene specialisten op het gebied van geschreven bronnen, archeologen, fysisch antropologen en DNA-onderzoekers hebben meegewerkt aan het onderzoek, waaruit – kort gezegd – is gebleken dat niet uitgesloten kan worden dat er nog (skelet)resten van Van Oldenbarnevelt te vinden zijn onder de voormalige Hofkapel. Overigens ligt hij daar niet alleen: gedurende een periode van circa 500 jaar hebben honderden soms zeer bijzondere bijzettingen (waarvan tientallen van met naam en toenaam bekende personen) plaatsgevonden. Door verschillende verbouwingen en herordeningen van de graven liggen echter veel van deze resten, en dus ook die van Johan van Oldenbarnevelt, niet meer op de plek van hun oorspronkelijke begraving.

Beeld ↑ Grafkelder van de Hofkerk onder de huidige Eerste Kamer der Staten-Generaal (links) – Geopende lijkkist bij de verbouwing in 1879 (rechts) — Collectie · Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed.


Zomaar opgraven kan niet

Is de renovatie van het Binnenhof dan dé gelegenheid om ook archeologisch onderzoek in de Hofkapel te doen? Nee, zomaar opgraven kan en mag namelijk niet. Binnen het archeologisch bestel – de regelgeving, de praktijk en de professionele ethiek van de Nederlandse archeologie, gebaseerd op het Europese Verdrag van Valetta – is de zoektocht naar een individueel persoon ongebruikelijk. In principe geldt dat cultureel erfgoed in situ(ter plekke) is. Opgraving vindt pas plaats op het moment dat behoud in situ niet meer mogelijk is, of wanneer er een bijzondere wetenschappelijke aanleiding voor is. De renovatie van het Binnenhof raakt de archeologische vindplaats onder de voormalige Hofkapel niet. Het verrichten van een archeologische opgraving onder het gebouw van de Eerste Kamer is daarmee vanuit wet- en regelgeving geen vanzelfsprekendheid. Daarnaast is de kans dat Van Oldebarnevelt kan worden geïdentificeerd zeer gering.

Alhoewel het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap in juli 2020 nog besloot om toch opdracht te geven tot een opgraving, aangezien het “een uitgelezen kans is om archeologisch onderzoek en onze nationale geschiedenis aan een breed publiek te presenteren” en “het zou kunnen leiden tot relevante nieuwe inzichten, bijvoorbeeld over de ontwikkeling van de lokale bevolking, ziektes en de begravingscultuur”, werd op 20 december 2021 bekend dat er vanaf wordt gezien. Het casco van de voormalige kapel is te kwetsbaar en daarnaast vreest men dat de opgravingen voor extra vertraging zal zorgen, bovenop de vertraging die al ontstaan is. Een pleister op de wonde: er worden wel openingen gemaakt in vloeren en muren om met camera’s opnamen te maken in de oude grafkelders. Ook worden op het Binnenhof aan de buitenkant van de plek waar ooit de kapel stond en elders opgravingen gedaan.

Opnamedatum: 2012-11-26

Beeld ↑ Een beulszwaard is dit zeker, maar of met dit zwaard Johan van Oldenbarnevelt werd onthoofd, valt zeer te betwijfelen. De herkomstgeschiedenis van dit moordtuig gaat niet verder terug dan de 18de eeuw. Omstreeks 1745 was het in het bezit van de dichter Frans Greenwood. Deze liet er waarschijnlijk zijn eigen dichtregels in graveren, gericht aan ‘De schuldeloze Helt, rampzalige Oldenbarnevelt.’ — Collectie · Rijksmuseum Amsterdam.


Hoofdbeeld ↑ Krantenbericht: 15 mei 1619 Johan van Oldenbarnevelt onthoofd.


Dit vind je misschien ook leuk