Na het overlijden van graaf Willem I in 1222 duurde het maar enkele maanden voordat zijn zoon Floris, pas twaalf jaar oud, meerderjarig werd verklaard. Floris was als tienergraaf al een druk man. In 1229 kocht hij het hof van Vrouwe Meilendis in Den Haag, waar later het Binnenhof werd gebouwd. Hij stichtte samen met zijn vrouw een cisterciënzerklooster in Loosduinen en daar ontving hij op 21-jarige leeftijd de ridderslag.
Graaf Floris IV (1210 – 1234)
Ridderlijk was Floris zeker: hij werd vermaard vanwege zijn onverschrokken deelname aan steekspelen in Noord-Franse riddertoernooien. Al had de paus dit soort duellen verboden, de adel trok zich daar weinig van aan, ook graaf Floris IV niet; samen met andere edelen werd hij voor deze overtreding in de ban gedaan. Koppig als hij was, bleef hij deelnemen aan zijn geliefde wedstrijden. Dit kwam hem duur te staan; in 1234 vond de graaf tijdens een toernooi in het Franse dorp Corbie de dood.
Hofdames en wapengeweld
Door de eeuwen heen werd steeds sensationeler over de moord op Floris IV geschreven. Feit en fictie gingen door elkaar heen lopen. De dertiende-eeuwse kroniekschrijver Melis Stoke hield zich nog een beetje in, maar twee eeuwen later beschreef dichter Dirk Potter uitvoerig hoe Floris buiten zijn hoffelijke boekje gegaan was: hij had immers aangepapt met de vrouw van een andere graaf, de ‘bloedmooie gravin van Clermont’. De verliefdheid was wederzijds, blijkens de liefdesbrief die gravin stuurde: zij wilde Floris graag weerzien tijdens het toernooi in Corbie. Helaas, de graaf van Clermont kreeg de brief in handen en zag daarin aanleiding om het de Hollandse graaf betaald te zetten.
Werd het moord of was het ‘gewoon’ ridderkamp? Er zijn verhalen, en ook prenten, die duidelijk maken dat Floris, niettegenstaande zijn grote vaardigheid in het steekspel, door Clermont dodelijk geraakt wordt. Clermonts echtgenote staat, op een van deze prenten, van schrik te wankelen op haar benen, maar gelukkig vangen twee hofdames haar op. Floris daarentegen zakt stervend naar de grond. Zijn lans en schild laat hij vallen. Twee van zijn ridders komen naar snel naar hem toe en zetten zijn helm af. Andere ridders storten zich woedend op de graaf van Clermont. Boontje komt om zijn loontje: volgens kroniekschrijver Melis Stoke vindt ook de graaf van Clermont die dag de dood.
Maar andere verhalen en afbeeldingen laten een heuse moordpartij zien, als na afloop van het toernooi Floris, in het duister onderweg is naar zijn nachtverblijf, door vrienden van Clermont wordt overvallen en neergesabeld. Hoe dan ook, Floris IV kwam op jeugdige leeftijd door wapengeweld aan zijn einde.
Graaf Floris IV van Holland wordt op een tournooi te Corbie vermoord, 1235. Jacobus van Dijck (1832 – 1896). Collectie · Amsterdam Museum.
Graaf Willem II (1227 – 1256)
Graaf Floris IV, de feitelijke stichter van het Binnenhof, liet bij zijn dood een zoontje van zeven jaar achter, de Willem die later graaf Willem II zou worden. Hem stond een carrière te wachten, groter dan die van zijn vader. Een razendsnelle wandeling door de geschiedenis leert, dat in de jaren veertig van de dertiende eeuw een ernstig conflict oplaaide tussen de Duitse keizer en de paus van Rome. Keizer Frederik II werd door de paus in de ban gedaan, dus was het tijd om een opvolger te benoemen. De leidinggevende edelen in de verschillende gebieden die tezamen het Heilige Roomse Rijk vormden, bepaalden na wat heen en weer stoeien hun keuze, en zie: de Hollandse graaf Willem II was het die de opvolger werd.
Willem breidde zijn macht in het Duitse rijk snel uit. Dankzij financiële steun van de paus kon hij verschillende oorlogen bekostigen; hij kreeg steeds meer bondgenoten en groeide uit tot niet alleen een machtig, maar ook een rijk vorst. In zijn thuisland was echter een klein maar vervelend conflict gaande: de West-Friezen wilden de Hollandse graven niet als hun heersers erkennen. Het West-Friese volk werd geplaagd door overstromingen, zag hun bestaansrecht bedreigd, en ging op plundertocht, links en rechts in het graafschap en ook daarbuiten. Bovendien kwam men in 1250 in opstand tegen de belastingen die door Willem werden geheven. Zes jaar later, op een koude januaridag, trok Willem met zijn leger West-Friesland binnen om de rebellerende bevolking eindelijk een definitief lesje te leren. De meren en rivieren waren bevroren. Daarvan dacht de hoogmoedige Willem goed gebruik te maken: door met zijn leger over het ijs van de bevroren wateren te trekken, zou hij het West-Friese grondgebied omsingelen. Over die beslissing had hij misschien wat langer moeten nadenken.
Botten herbegraven
Willem zit te paard, hij rijdt als trotse verkenner voor zijn troepen uit om de ijsdikte te peilen. Al snel blijkt het ijs van de plas niet sterk genoeg: met paard en al zakt hij weg in het ijskoude water. Plotseling springen de West-Friese vijanden tevoorschijn, vanuit de bosjes rondom het water. Willem raakt in paniek: hij heeft hun aanwezigheid verwacht noch tijdig opgemerkt. Behendig manoeuvreren de Friezen zich naar hem toe om hem, machteloos in half in het ijskoude water liggend, agressief met stokken en knuppels te belagen. Hulpeloos, of eigenlijk lafhartig want ingrijpen wordt niet eens geprobeerd, kijkt Willems leger vanaf de wal toe hoe hun aanvoerder bruut wordt afgemaakt.
Er zijn geschiedkundige bronnen die, precies zoals dat ging met de dood van zijn vader Floris IV, andere verhalen vertellen: hadden de West-Friezen misschien niet door dat zij de Rooms-Koning aanvielen? Namen zij Willem eerst gevangen en doodden zij hem daarna pas? Wat er ook gebeurde, de belagers verstopten Willems lijk in een boerderij, achter een haardplaat. Pas zestien jaar later ontdekte zijn zoon, Floris V waar de botten van zijn vader verborgen lagen; hij liet ze herbegraven. Als machtigste Hollandse graaf ooit wist Willem het tot Rooms-Koning te schoppen, maar zijn dood en begrafenis waren vast minder koninklijk dan hij gehoopt had.
Willem II van Holland komt om in het ijs bij Hoogwoud, 1256. Jacobus van Koningsveld (1839 – 1866). Collectie · Amsterdam Museum.
