We bevinden ons in de toekomst van het centrum van de Nederlandse democratische rechtsstaat. Aannemers bereiden op het Binnenhof in Den Haag het delicate renovatiewerk voor, ambtenaren en politici werken voorlopig elders en de grotendeels leegstaande gebouwen wachten geduldig op hun facelift.
In dit beeldverslag dwaal je samen de redactie van Document voor een Monument door de desolate gebouwen van de Eerste Kamer en de Raad van State. Via periodieke updates blijf je op de hoogte van de renovatie, nemen we jong en oud mee in het verhaal én het belang van het monument. Ook laten we je de gebouwen en de meest bijzondere ruimtes van de Tweede Kamer en het ministerie van Algemene Zaken ontdekken.
Europa’s oudste parlementaire vergaderzaal
De wandeling begint op de eerste verdieping van Binnenhof 22. Hier waren vroeger niet alleen de slaapkamers van de zeventiende-eeuwse stadhouders, maar vergaderden ook eeuwenlang de Staten van Holland. Dit is waar Pieter Post tussen 1652 en 1658 voor de Statenvergadering, die voorzien wenste te worden van ‘commodieuser en aaansienelijcker plaetse’, een nieuwe vergaderzaal bouwde. In hun indrukwekkende vergaderzaal komt de Eerste Kamer sinds 1849 bijeen. Geen parlementair huis in Europa vergaderde in een zaal die ouder is dan de vergaderzaal van de Eerste Kamer.
Aan de vergaderzaal grenst de koffiekamer, vroeger Besognekamer genoemd. Hier vergaderden de commissies van de Staten (Besogne). Deze ruimte is in dezelfde tijd ontworpen als de vergaderzaal. De karakteristieke koffiecounter ligt er vandaag verlaten bij. We lopen verder en komen uit in de Hall. Deze ruimte was tot 1913 het trappenhuis. Op de Hall komen vele gangen en kamers uit, waaronder die van de voorzitter en de griffier.
Beeld links: De Koffiekamer – Beeld rechts: De Hall (of lounge) waar Kamerleden en journalisten elkaar treffen na de wekelijkse vergadering.
Graven van Holland
Eind negentiende eeuw verrees hier op de plek waar voorheen de Hofkapel had gestaan een nieuwe kantoorvleugel voor de Eerste Kamer. Een van de ‘moderne’ werkkamers die de senaat toen ter beschikking kreeg, was de tegenwoordige Gravenkamer. Dit vertrek ontleent zijn naam aan de 36 portretten van de graven van Holland die tot de recente verhuizing in de kamer hingen. De schilderijen, die eerder in het oude stadhuis van Den Haag en het Gemeentemuseum hingen, zijn in de jaren negentig door de Eerste Kamer grondig gerestaureerd en naar het huis van de senaat overgebracht. Zeven eeuwen na de moord op graaf Floris V zijn zo alle graven van Holland weer op het Binnenhof te vinden.
Beeld links: Tegenwoordige Gravenkamer waar voorheen de Hofkapel heeft gestaan. – Beeld rechts: Vrijwel alles wat er tijdens de openbare vergadering is besproken, wordt in de Handelingkamer bewaard.
Hier treffen we ook de Handelingenkamer, gesitueerd tussen de fractie- en commissiekamers. Een indrukwekkende ruimte met eikenhouten kasten en een gewelfd plafond. Vanwege haar omvang en centrale locatie wordt deze ruimte vaak gebruikt voor vergaderingen en officiële ontvangsten.
Appeltjes van Oranje
We verlaten de eerste etage en lopen, via de wandelgang die zich bevindt boven de open galerij aan het Binnenhof en een mooi uitzicht biedt op het Binnenhof, richting de tweede etage.
Beeld ↑ Voorbereidende grondwerkzaamheden op het Opperhof.
Op de tweede verdieping van het Eerste Kamergebouw bevindt zich een bijzondere ruimte: het Mary Stuartkabinet. Deze kamer werd in de zeventiende eeuw bewoond door Mary Stuart (de vrouw – later weduwe – van stadhouder Willem II en de moeder van Willem III) en is in 2012 weer in ere hersteld, al zou je dat nu niet zeggen. Het is een van oudste en meest waardevolle historische ruimtes in de Eerste Kamer. Opvallend is het beschilderde eikenhouten plafond, dat onder meer gedecoreerd is met appeltjes van oranje.
Beeld ↑ Het Mary Stuartkabinet, een van oudste en meest waardevolle historische ruimtes in de Eerste Kamer.
Princesse royale
We sluiten de deur van het kabinet achter ons en lopen via de galerij richting de Mauritstoren. Die galerij was in de zeventiende eeuw de verbindingsgang van het Stadhouderlijk Kwartier naar het huis van de princesse royale. Oorspronkelijk was het een schilderijengalerij die bekend stond als ‘de rode galerij’ vanwege het rode plafond met goudgekleurde decoraties.
Nadat de Eerste Kamer het gebouw in gebruik nam is deze gang jarenlang de werkruimte geweest voor ambtenaren die hun minister of staatssecretaris kwamen ondersteunen voor het debat in de Eerste Kamer. In de loop van de twintigste eeuw was de gang onderdeel van de dienstwoning voor de inwonende huismeester van de Eerste Kamer.
In 2013 is de galerij in ere hersteld en vernoemd naar prinses Amalia van Solms, de echtgenote van stadhouder Frederik Hendrik, die in de zeventiende eeuw het door zijn broer prins Maurits gebouwde stadhouderlijk paleis uitbreidde en er zijn hofhouding had. In de galerij hingen tot voor kort ruim twintig portretten van vrouwen uit de hofhouding van Frederik Hendrik en Amalia van Solms.
Beeld ↑ Zeventiende eeuw de verbindingsgang van het Stadhouderlijk Kwartier naar het huis van de princesse royale.
Woonvertrekken van prins Maurits
We zijn aangekomen in de Mauritstoren die omstreeks 1600 is gebouwd in opdracht van de Staten van Holland en West-Friesland ten behoeve van stadhouder Maurits van Oranje.
De Mauritstoren bevatte de woonvertrekken van prins Maurits. De toren kent een massief eikenhouten trappenhuis dat nu door de beschermende bekisting grotendeels aan het oog is onttrokken. Op de eerste verdieping van de Mauritstoren bevindt zich een kamer die onder Stadhouder Willem V is ingericht als eetkamer. Deze ruimte heeft lang dienstgedaan als ministerskamer ten behoeve van ministers die voor een debat in de Eerste Kamer aanwezig moesten zijn. Vele malen werden in deze kamer onderhandelingen gevoerd in het kader van een kabinetsformatie.
Beeld rechts: Massief eikenhouten trappenhuis in de Mauritstoren. – Beeld links: Eetkamer van Stadhouder Willem V.
Gelyncht door het ‘gepeupel’
Op de begane grond grenzend aan de Noenzaal vinden we het vertrek dat destijds als werkkamer in gebruik werd genomen door raadpensionaris Johan de Witt. Deze ruimte kijkt uit op de gevangenpoort plek waar diezelfde Johan de Witt samen met zijn broer Cornelis in 1672 werden uitgesleept en op tragische wijze zijn afgeslacht (zij werden door het ‘gepeupel’ gelyncht en opgehangen).
Beeld rechts: Werkkamer van raadpensionaris Johan de Witt. – Beeld links: Noenzaal, het restaurant van de Eerste Kamer.
De Noenzaal dankt haar naam aan de functie die zij nu heeft als restaurant van de Kamer. Iedere dinsdag kan en wordt hier door de Kamerleden de lunch gebruikt. De Noenzaal is gelijktijdig gebouwd met de vergaderzaal en de Besognekamer. Oorspronkelijk werd de ruimte gebruikt als vergaderzaal van de Gecommitteerde Raden, het uitvoerend college van de Staten van Holland. De bovenliggende vergaderzaal rust in wezen op de zuilen van de Noenzaal. Ze dragen de namen van de vier deugden waarop het Staatse gezag diende te rusten: liefde, getrouwheid, vrede en eendracht.
Minutieuze demontage
We zijn rond en lopen nu via het trappenhuis van de Mauritstoren letterlijk door de gang over de Stadhouderspoort richting de werkkamers en de vergaderzaal van de Raad van State, gelegen aan de voorzijde van het Binnenhof, tussen de gebouwen van de Tweede en Eerste Kamer. De werkkamer van de voorzitter en de kluis liggen er verlaten bij.
Beeld ↑ Werkkamer van de vice-president van de Raad van State.
Iets verderop vinden we de voormalige Volle Raadzaal van de Raad van State die onlangs minutieus gedemonteerd werd. Ieder element is genummerd zodat alle onderdelen straks weer precies teruggeplaatst kunnen worden. Een operatie die de nodige tijd in beslag nam en waarbij expliciet gevraagd is om zuinig te zijn met plakband.
Beeld ↑ Minutieus gedemonteerde voormalige Volle Raadzaal van de Raad van State.
Gesamtkunstwerk
De oude Volle Raadzaal – ooit deel van het Oud Stadhouderlijk Kwartier – staat bekend als gesamtkunstwerk, een ideaal samenspel van alle kunsten. Met het gesamtkunstwerk wilde de 19e eeuwse architect van zijn creatie één geheel maken. Hij/zij ontwierp dus ook de meubelen, het tafelzilver en het behang, tot soms zelfs de kledij van de bewoners.
We eindigen onze wandeling in de in 1996, na de ingrijpende verbouwing van het Binnenhof en de toevoeging van de nieuwbouw voor de Tweede Kamer, in gebruik genomen Volle Raadzaal. Deze zaal kreeg een inrichting die ‘besloten, harmonieus, zakelijk en eigentijds’ werd genoemd en dus precies paste bij de werkwijze van de Raad. De inrichting van de zaal straalde ook de nodige allure uit. Dat was maar goed ook, want de beperkte afmetingen van de ruimte wezen eerder op ‘een schoenendoos’ en had bovendien, anders dan de fraaie Ledenkamer, geen enkel historisch kenmerk dat aan statigheid had kunnen bijdragen. Van dat alles is nu, behalve de gedemonteerde tafelpoten weinig terug te zien.
Beeld links: Ledenkamer van de Raad van State waar de leden elkaar ontmoeten voor de wekelijkse vergadering. – Beeld rechts: Restant van de Volle Raadzaal van de Raad van State.
