Bijna 350 jaar na haar dood waakt ‘the good queen’ op het Binnenhof nog altijd over haar onderdanen. Zij gaat gehuld in haar staatsiekleed, met haar hand rustend op haar kroon en de rijksappel. Na haar overlijden wordt de zelfverzekerde, moedige Maria herdacht als een besluitvaardige vorstin. Het zijn eigenschappen die zij gedurende heel haar onstuimige leven verder heeft ontwikkeld.
Maria was een keurige adellijke jongedame: “tolerably well educated” werd wel gezegd, verzot op lezen en dansen en gezegend met al de charmes van de Stuarts. Wel had ze een zwakke gezondheid, waarbij spanningen al snel tot fysieke klachten leidden. Zij was vanwege haar opvoeding, maar uiteraard meer nog vanwege haar lidmaatschap van de Engelse koninklijke familie, een gewilde partij.
Ontsnapt aan een Fransman
Het was stadhouder Willem III van Oranje waarmee zij op vijftienjarige leeftijd in het huwelijk trad. Plannen om de twee aan elkaar te verbinden ontstonden al toen Maria slechts elf jaar oud was; het huwelijk kon voor de Republiek de gewenste toenadering tot het protestantse koninkrijk tot gevolg hebben. Willem wilde in eerste instantie niets weten van deze plannen, maar toen Maria uitgehuwelijkt dreigde te worden aan een Fransman zette hij snel stappen om een verbintenis met het Engelse koningshuis te realiseren – al was het vooral om een hechtere relatie tussen Frankrijk en Engeland te voorkomen. Het huwelijk was Maria een gruwel. Zo verschrikkelijk vond zij het dat, zeggen de overleveringen, zij twee dagen tranen met tuiten huilde. Dat kwam niet enkel door haar verhuizing naar ‘dat vreemde land’. Het contrast tussen de zo gesloten Willem en de gepassioneerde, romantische mannen over wie Maria zo graag las in haar boeken kon haast niet groter zijn. Ook qua uiterlijk zal Willem, die bijna een kop kleiner was dan zijn vrouw, voorzien van een gekromde neus, en die bovendien weinig modebewust was, niet hebben voldaan aan haar droombeeld.
Koningin Maria van Engeland (1662 – 1694), gemalin van prins Willem III. Haar portret hing lange tijd in de Statenzaal van het ministerie van Algemene Zaken op het Binnenhof. Onlangs is het schilderij opgenomen in het depot van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Uiteindelijk bleek het huwelijk zo slecht nog niet. Maria had het naar haar zin in de Nederlanden, waar zij rust vond en geliefd werd onder zowel de bevolking als in de adellijke kringen. Ook Willem bleek als echtgenoot best mee te vallen. De twee raakten uiteindelijk erg aan elkaar gehecht en Maria vond het vreselijk om zelfs korte tijd van hem gescheiden te moeten zijn. ‘Wat kan er wreder zijn in de wereld’, schreef zij nadat Willem haar verliet om op oorlogspad te gaan, ‘dan afscheid te nemen van wie men liefheeft, en niet zomaar afscheid, maar afscheid nemen om elkaar nooit meer te ontmoeten.’ Haar toch al kwakkelende gezondheid werd aangetast door de onzekerheden die Willems vertrek met zich meebracht. Het grootste gemis in hun huwelijk was een kind. Hoewel Maria vrij snel zwanger raakte, eindigde de zwangerschap in een miskraam. Die ervaring maakte haar voorzichtiger. Ging zij tijdens haar eerste zwangerschap nog vaak mee op reis met haar echtgenoot, na haar miskraam bleef ze liever thuis. Haar tweede zwangerschap hield zij maar liever voor zich, uit angst dat het weer mis kon gaan.
De druppel
In eerste instantie hield de bescheiden Maria zich niet zo bezig met de stadhouderlijke taken van Willem, maar na verloop van tijd bleek ze een scherp politiek inzicht te hebben. Vandaar dat Willem steeds vaker zijn beleid met haar besprak. Maar Maria bemoeide zich ook direct met de politiek, bijvoorbeeld door de Hugenoten te steunen nadat zij Frankrijk waren ontvlucht. Dat ze ook daadwerkelijk bestuurlijke verantwoordelijkheden kreeg, had ook Maria niet voorzien. Toch gebeurde dit nadat zij en Willem het gedeelde koningschap over Engeland verkregen. Na de dood van haar oom, de kinderloze Karel II van Engeland, werd Maria’s vader koning, als Jacobus II van Engeland. Hij was overtuigd katholiek, een zeer gevoelige zaak in protestants Engeland. De geboorte van een zoon, dus een katholieke erfgenaam (Maria’s halfbroertje), was de druppel die de emmer deed overlopen.
De kroning van Willem III (1650 – 1702) en Maria Stuart (1662 – 1695), 1689. Charles Rochussen (1829 – 1894). Collectie · Amsterdam Museum.
Om een katholieke dynastie te voorkomen werd de hulp van Willem en Maria ingeroepen. Willem stootte zijn schoonvader van de troon en op 11 april 1689 werden Mary en Willem III in Westminster Abbey tot koningin en koning gekroond. Op de afbeelding is de kroningsceremonie van het echtpaar te zien. In een goedgevulde Westminster Abbey buigen de hovelingen voor het kersverse koningspaar.
Kleine meisjes worden groot
Maria was betrokken bij de politiek en zeker als Willem afwezig was, en dat was meestal gedurende de hele zomer. Maria bleek een natuurtalent. Zij hield zich staande ook al was ze omringd door kibbelende ministers, al had ze te kampen met een dreigende invasie en zelfs met katholieke opstandelingen. Al in haar eerste jaar als koningin verraste ze vriend en vijand door adequaat te reageren op een aanval vanuit Frankrijk. Beslissingen werden snel en daadkrachtig genomen en Maria trad streng doch rechtvaardig op tegen eigenwijze marineofficieren. De Franse dreiging was nog niet voorbij of Maria werd geconfronteerd met onrust in het binnenland, omdat haar vader probeerde vanuit het buitenland de Engelse bevolking tegen zijn dochter op te zetten. Maria maakte handig gebruik van zijn strategische missers en wist de situatie naar haar hand te zetten. Het manifest dat haar vader had gepubliceerd voorzag zij van een stevige kritiek, die ze vervolgens over heel Engeland verspreidde. De vorstin liet dus niet over zich heen lopen. Zij leek in niets nog op het kleine meisje dat al schreiend naar de Republiek was vertrokken.
